MAKMAASSA

Kutaa2ffaa

Mammaaksa Oromo By Getinet Dinkayehu Afaan Hamii Bare Utubaatti hasaasa ! Namichi Guyyaa Bofa arge halkan Gaaddidduu isaa dheesse! Waan Dabruuf maqaa hin dabarre hin fuudhan ! Hin barihu Seetee Gorduubatti hadde ! Anatu Caalaan Ciinciraa haaduu afaan buute ! Gubattee hin beektuu ibiddatti gamti ! Laftis bahii jette jaartiin faeda irraa kuftee ! Jaartiin Bara Buttaa Duudde hoo Luboo Jechaa hafti ! Akka Durii fi Harka xuriitti hin hafan ! Ani hoo duruu gubattuu dha jette beddeen mana keessa gubattee ! Keessa namaa hin beektuu keessa qabattee namaa kenniti ! Sangaan bara qote hedata ! Waan uffattu hin qabduu aguuggattee haddi ! Karaan Sobaan dabran galatti nama dhiba! Hantuuti haadha jalatti gumbii uraa barti ! Namni dhukkubsataa manaa qabu du’a gahii namaa hin oolu ! Hojiin Waaqayyoo fi kolfi saree hin beekamu ! Haadhaa fi adurree hin dhaanan ! Warri guddaan aduurree wasaasaa baata ! Adurreen keessi bineensa ! Maraatuu keessi gamna ! Waaqayyo beekee bofa miila dhowwate ! Waan Waaqni qocaaf kaa’e illeettiin hin fudhattu! Foon lafa jiru allaattiin muka irraa wal lolti ! Waraabessii biyya namni isa hin beekne dhaqee itillee naa hafaa jedhe ! Manni of – jajjuu karaa dura Bor hin bekneen qoda- bukeen ishee lama! Kan of jaju hin dogoggoru ! Haati mimmixaa kanuma kootu guba jetti ! Ija jabeessa irraa sirbi hin fokkisu ! Duulli amma oduu hin gahu ! Iyyaniif dhalcha hin ta’u jedhe korbeessi hoolaa korbeessa re’eetiin ! Mana aanu malee mana aaru bira hin dabran ! Ollaa fi Waaqatti gadi bahu ! Ollaan bultee beeka akka itti bule abbaatu beeka ! Itti qabataaf cidhi ollaa jira ! Garbittii lubbuuf fiigdu ollaan qophee dha jedha ! Garbittiin gargaarsa argatte majii dhoksiti jedhan! bba hin qabdu akaakyuuf boochi Abbaa iyyu malee ollaan namaa hin birmatu Abbaan damma nyaateef ilma hafaan hin mi’aaw Abbaatu of mara jedhe bofti hantuuta liqimse Abjuun bara beelaa buddeena abjoota Addaggeen hamma lafa irra ejjettu nama irra ejjetti Afaan dubbii bare bulluqa alanfata Afaan gaariin afaa gaarii caala Afaanii bahee gooftaa namaa ta’a Akka madaa qubaa, yaadni garaa guba Akka abalun sirbaan boquu nama jallisa Akkuma cabannitti okkoluAkukkuun yeroo argate dhakaa cabsa Alanfadhuuti gara fira keetti garagalii liqimsi ama of komatu namni hin komatuAmartiin namaa hin taane quba namaa hin uriin Ana haa nyaatuun beela hin baasu Ani hin hanbifne, ati hin qalbifnearrabni lafee hin qabdu lafee nama cabsiti Asiin dhihoon karaa nama busha Bakkka oolan irra bakka bulan wayya Bakka kufte osoo hin taane, bakka mucucaatte bari Balaliitee balaliite allaattiin lafa hin hanqattu Bara dhibee bishaan muka namatti yaaba Bara fuggisoo harreen gara mana, sareen gara margaa Barri gangalata fardaati Beekaan namaa afaan cufata malee hulaa hin cufatu Biddeena nama quubsu eelee irratti beeku Billaachi otoo ofii hin uffatiin dhakaatti uffisti Bishaan gu’a gahe nama hin nyaatiin, namni du’a gahe si hin abaariin Bishaan maaltu goosa jennaan waan achi keessa jiru gaafadhu jedhe Bishingaan otoo gubattuu kofalti Boru hin beekneen qad-bukoon ishee lama Boftii fi raachi hanga ganni darbutti wal faana jiraattu Bulbuluma bulbuli hangan dhugu anuu beeka Buna lubbuuf xaaxa’u warri naa tolii kadhatu Cabsituun tulluu amaaraatiin giraancee jetti Citaan tokko luqqaasaniif manni hin dhimmisu Dabeessa uleen (jirmi) shani Daddaftee na dhungateef dhirsa naa hin taatu jette sanyoon Dawaa ofii beekan namaa kudhaamu Deegan malee waqayyo hin beekani dhalli namaa otoo nyaattu diida laalti Dhirsi hamaan maaf hin nyaatiin jedha niitii dhaan Dhirsaa fi niitiin muka tokko irraa muramu Dugda hin dhungatan, hunda hin dubbatani Durbaa fi jiboota garaa gogaa lenjisu Iyyuuf bakkeen naguma, dhiisuuf laphee na guba Dhuufuun waliin mari’atanii dhuufan hin ajooftu Diimina haaduun nyaatani,diimaa arrabaan nyaatu Dinnichi bakka gobbitetti hordaa cabsiti Doqnaa fi garbuu sukkuumanii nyaatu Du’aan dhuufaa jennaan kan bokoke dhiisaa jedhe Dubbii baha hin dhorkani galma malee Dubbii jaarsaa ganama didanii galgala itti deebi’ani Duulli biyya wajjinii godaansa Eeboo darbatanii jinfuu hin qabatani Edda waraabessi darbee sareen dutti Fagaatan malee mi’aa biyyaa hin beekani Farda kophaa fiiguu fi nama kophaa himatu hin amaniin Firri gara firaa jennaan kal’een gara loonii jette Foon lafa jira allaatti samii irraa wal lolti foon lakkayi jennaan rajijjin tokko jedhe fokkisaan nama qabata malee nama hin kadhatu Fuula na tolchi beekumsi ollaa irraa argamaa jette intalli Gaangeen abbaan kee eenyu jennaan eessumni koo farda jette Gaangoonn haada kutte jennaan oftti jabeessite jedhani Gabaan fira dhaba malee namadhabinsa hin iyyitu Galaanni bakka bulu hin beekne dhakaa gangalchee deema Gaalli yoom bade jennaan, gaafa morma dheeratu bade Gamna gowomsuun jibba dabalachuu dha Ganaman bahani waaqa jalaahin bahani Gara barii ni dukkanaa’a Garaa dhiibuu irra miila dhiibuu wayya Garbittii lubbuuf walii gadi kaattu, warri qophinaafi se’u Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa Gaashatti dhuufuun daalattii dha Gogaa duugduun yoo dadhabdu saree arisaa kaati Gola waaqayyoo itti nama hidhe lookoo malee ijaajju Goomattuuf goommanni hin margu Goondaan walqabattee laga ceeti Gowwaa wajjin hin haasa’iin bakka maleetti sitti odeessa, karaa jaldeesaa hin hordofiin halayyaa nama geessa Gowwaan ballessaa isaa irraa barat, gamni balleessaa gowwaa irraa barata Gowwaan bishaan keessa ijaajjee dheebota Gowwaan gaafa deege nagada Gubattee hin agarre ibiddatti gamti Guulaa hin bitiin jiilaa biti Gowwaa kofalchiisanii, ilkee lakawu Gowwaa fi bishaan gara itti jallisan deemu Haadha gabaabduu ijoolleen hiriyaa seeti haadha laalii intala fuudhi Haadha yoo garaa beekan ilmoo jalaa qabani Halagaa ilkaan adii, halangaan isaa sadi Hanqaaquu keessa huuba barbaada Haati ballaa (suuloo) ya bakkalcha koo jetti Haa hafuun biyya abbaa ofiitti nama hanbisa Haati hattuun intala hin amantu Haati hattuun intala hin amantu Haati kee bareeddi jennaan, karaa kana dhufti eegi jedhe Habbuuqqaa guddinaaf hin quufani Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaatte Hagu dhiba jette sareen foksoo nyaattee Halagaa gaafa kolfaa fira gaafa golfaa Hantuunni haadha jalatti adurree qabaa barti Harka namaatiin ibidda qabaa hin sodaatani Harki dabaruu wal dhiqxi Harkaan Gudunfanii, Ilkaaniin Hiikkaa Dhaqu Harree ganama badee, galgala kur-kuriin hin argitu Harree hin qabnu, waraabessa wajjin wal hin lollu Kan harree hin qabne farda tuffata Harreen nyaattu na nyaadhu malee bishaan ol hin yaa’u jette waraabessaan Harreen yoo alaaktu malee yoo dhuuftu hin beektu Hidda malee xannachi hin dhiigu Hidda mukaa lolaan baaseetu, hidda dubbii farshoo (jimaa)n baase Hidhaa yoo tolcha, gadi garagalchanii baatu hin guddattuu jennaan baratu dhumee jedhe Hiriyaa malee dhaqanii gaggeessaa malee galu hiyyeessaf hin qalani kan qalame nyaata Hoodhu jennaan diddeetu lafa keenyaan hatte Hoolaan abbaa abdatte, diboo duuba bulchiti Hoolaan gaafa morma kutan samii(waaqa) arkiti Ija laafettiin durbaa obboleessaf dhalti Ijoollee bara quufaa munneen ibidda afuufa Ijoollee hamtuun yoo nyaataaf waaman ergaaf na waamu jettee diddi Ijoolleen abaa ishee dabeessa hin seetu Ijoolleen quufne hin jett, garaatu na dhukube jetti malee Ijoolleen quufne hin jettu beerri fayyaa bulle hin jettu Ijoolleen niitii fuute gaafa quuftu galchiti Ijoollee qananii fi farshoo qomocoraa warratu leellisa Ijoollee soressaa dhungachuun gabbarsuu fakkaatti Ilkaan waraabessaa lafee irratti sodaatu Ilmi akkoon guddiftu dudda duubaan laga ce’a Intalli bareedduun koomee milaatiin beekamti Intallii haati jajju hin heerumtu Itti hirkisaan kabaa hin ta’u Ittiin bulinnaa sareen udaan namaa nyaatti Jaamaan boru ijji keen ni banamti jennaan, edana akkamitin arka jedhe Jaarsi dhukuba qofaa hin aaduu, waan achisutu garaa jira Jaarsii fi qalqalloon guutuu malee hin dhaabatu Jabbiin hootu hin mar’attu Jaalalli jaldeessa yeroo fixeensaa garaa jalatti, yeroo bokkaa dugda irratti nama baatti Jaalala keessa adurreen ilmoo nyaatti Jaalalli allaatti gara raqaatti nama geessa Jarjaraan re’ee hin horu Jarjaraan waraabessaa gaafa ciniina Jibicha korma ta’u elmaa irratti beeku Jiraa ajjeesuun jalaa callisuu dha Kadhatanii galanii weddisaa hin daakani Kan abbaan gaafa cabse halagaan gatii cabsa Itti fufa ….

MAKMAASSA Kuta 1ffaa

Kaayyoon fuula kana MAKMAASSA OROMOO wali yaadachiisuu dha Sareen gadheen yoo diinni dhufee foon tortore itti darbate ni biriifatti Titiisaa jedhanii farsoo hin lagatan Baraa sitti hammate kaa abba kee ajjesee walin nyaadhuu, Baraa sii tartee kaa saree kee ajjesee gumaa bafadhuu Waliigalan male alaa hin galan Waliin buluuf wal-bulchan Dabuus ejersumaatu dongoraa Ilmi dhiira gaafa dhalate du'e Kan dubartiin ergite du'a hin sodaatuu Obsi ulee hayyuuti Namni akka fardaa nyaatu gaafa akka namaa nyaate rakkata Galgalaan deemtee essa gahuuf ? Harree yaabattee maal dhaqqabuuf ? Farda bade farda jiruun soqan Manni abbaan gube iyya hin qabu Dhugaan ni qal'aati malee; Hin citu Tokko dhufuun dhirumaa dha lama dhufuun gadhumaa dha Nama yaanni miidhee; Dirmamuu hin arganii Guyyaa Darbuuf Jette; Jechaa Hin Dabaree Hin Darbatiin Biddeena nama quubsu eelee irratti beeku Billaachi kooluu hin qabu ,Tan qabuu dhaggaa irratti uwwisa Oli fiiguu dadhaban, Gadi fiigu Baredde jedhanii hintala obboleetti hin fuudhan Bishaan yoo nama nyaatu nama kofalchiisatiini Dhakaan ciisanii darbatan deebi’ee mataa nama dhaha Bishaan lagaa wal hin eegu Du’a abbaatifi du’a Sangaa ilmi hin jibbu Dubbiin bay’atteef fardatti hin fe’an Dallaan abbaa kudhanii yeroon hincufamu Daa’imaa taphaa sinbiraa lubbudha Boruufuu si’abdadhe bada moluu tiyya jedhee namichi Biyya abbaa kootiiti jedhee injiraan moluu irratti hafe Sangaan biyya ofiitti baroodu biyya ambaatti ni mar’ata Biyya ofiitti Lukkuun korma Biyya FARDI hin jirre HARREEN garmaamti/saggaart Wama qalte qalii tirumaan naaf gali jette jaartiin Bitaan korii mirgaan korii walgeettiin koora dha Otuu beekanii kosoodhan dadhii dadhii jedhu Akka ebbellutti sirbaan morma nama jallisaa Waa malee manni hinaaruu Waraabechi biyya hinbeekne dhaqee googaa naa afaa jedha Odoo beeknuu huuba wajjin jette sareen Kaachaa Ooluus reeffi allaattii lafuma Harka nama tokkootiin abidda qabuun nama hindhibu Harreen waldhiitti malee ilkaan walhincabsitu Abjuun bara beelaa biddeen biddeen jetti. Sa’aa abbaan gaafa cabse ormi ija balleessa Haadha laalii intala fuudhi Jala bultiin lafaa nama butti Du'aaf karaatu gargar nama baasa Obsaan aannan goromsaa dhuga Abbaan daadhii dhugeef ilmi afaan hin’urgaahu Abbeen yoo nyaachaa bule maaddiin jala bula? Lukkun haatee hatee kan ittiin qalamtu baafte Harree hinqabduu gaangee namaa tuffatti Baraafi furguggee gad-jedhanii jala darbu Harree ganama badde galgala kurkuriin hin­-argu Fardii biraan gaha malee hinwaraanu Gadheen fira hin beektu gandaaf dallaaran buuti Warrabuu ta’een dhufaa harree ta’ii na'eegi Gad-deebtuun namaa haree ribii fuutii Raaddi harree wajjin oolte dhuufuu barattee galti Dhiirsi harree waraabuu irra nama hin oolchitu Du'a dhoksanii awaala eessaan dhaqu Sibiilli abaan qare abbaa qale Kan argatanirra kan abdatantuu caala Nama wagga sodomaa wajjin hinfiigin Nama waggaa afurtama wajjin hinnyaatin Nama waggaa shantama wajjin hinqoosin Borun hinbeeknen qoda-bukoon ishee lama Namni bara kana ija babaase bara dhufu maraata Ofiifu hinduuti maaf ofhuuti Afaan gariin afaa gaarii caala Ayyaana waggaa ayaantuutu argaa Namni mana tokko ijaruu citaa walhinsaamuu Qaroomni guddatte daalle nama gooti Ni ta'a jennee harree qallee ta'uu dinnan harree gannee Eleen Cululuqaa Oolii caba hin oltu Kufani dhidhitachuun solloqaa ida'achuudha Ta'a jennee harree qalle, ta'uu baannaan harree ganne Erga waraabessi darbee, sareen dutti. Titiisni baay'atteef qodaa hin buqqifittu Duutu duruu duutee, duutee maqaa fuute Maal haa baasuuf dhama raasuu. Haa taa'uu jedhe Jaldeessi dhagaa galagalchee